Şehir içinde havai fişek yasak mı? Kent yaşamı, güvenlik ve sosyal adalet üzerine bir değerlendirme
Merhaba Meshtech ziyaretçileri! Günümüzün konusu: “Şehir içinde havai fişek yasak mı”. Hazırsanız başlayalım!
Şehir içinde havai fişek yasak mı? sorusu, özellikle yılbaşı, bayramlar, şampiyonluk kutlamaları ya da özel etkinlikler sırasında yeniden gündeme geliyor. Ancak bu soru yalnızca hukuki bir düzenleme meselesi değil; aynı zamanda kentte birlikte yaşamanın sınırlarını, kamusal alanın kimler için ne kadar güvenli olduğunu ve farklı toplumsal grupların bu deneyimi nasıl yaşadığını da tartışmaya açıyor.
İstanbul’da yaşayan, bir sivil toplum kuruluşunda çalışan 29 yaşındaki bir genç yetişkin olarak bu konuyu yalnızca haberlerden değil, sokakta, toplu taşımada ve gündelik yaşamın içinde gözlemlediğim sahneler üzerinden de düşünüyorum. Havai fişek sesi çoğu zaman “kutlama” olarak sunulsa da, herkes için aynı anlama gelmediğini çok net biçimde görmek mümkün.
Kentte havai fişek kullanımı: görünmeyen sınırlar
Türkiye’de şehir içinde havai fişek kullanımı genel olarak sıkı kurallara ve izin süreçlerine bağlıdır. Özellikle yerleşim alanlarında, kalabalık bölgelerde ve kamu güvenliğini riske atabilecek durumlarda izinsiz kullanım yasak kapsamına girer. Ancak pratikte bu kuralların her zaman aynı şekilde uygulandığını söylemek zor.
İstanbul gibi yoğun bir metropolde, özellikle gece saatlerinde sahil şeritlerinde, açık alanlarda ya da kutlama yapılan bölgelerde havai fişek sesleri duyulabiliyor. Bu durum, “Şehir içinde havai fişek yasak mı?” sorusunu hukuki bir sorudan çok, toplumsal bir eşitsizlik meselesine dönüştürüyor. Çünkü kuralların varlığı ile uygulanması arasındaki boşluk, en çok kırılgan grupları etkiliyor.
Gürültünün görünmeyen etkisi: kimler daha çok etkileniyor?
Havai fişeklerin yarattığı etkiyi yalnızca “güzel bir görüntü” olarak değerlendirmek eksik kalır. Özellikle yüksek ses, ani patlamalar ve ışık yoğunluğu, bazı gruplar için ciddi bir stres kaynağıdır.
Çocuklar ve gelişimsel hassasiyetler
Toplu taşımada ya da apartman çevresinde sıkça karşılaşılan bir durum var: ani patlama sesleriyle irkilen çocuklar. Özellikle küçük yaş gruplarında bu tür sesler korku, ağlama krizleri ve uzun süreli güvensizlik hissi yaratabiliyor. Bir keresinde tramvay durağında beklerken, yakındaki bir kutlamada patlatılan havai fişek sonrası bir çocuğun panikle annesine sarıldığını görmüştüm. Anne sakinleştirmeye çalışsa da çevredeki herkesin bir anlığına irkildiği çok belliydi.
Yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar
Yaşlı bireyler ve kalp rahatsızlığı olan kişiler için ani sesler yalnızca rahatsız edici değil, sağlık açısından riskli de olabiliyor. İstanbul’da özellikle gece geç saatlerde mahalle aralarında patlatılan havai fişekler, uyku düzenini bozarak genel yaşam kalitesini düşürüyor.
Evcil hayvanlar ve bakım verenler
Kentte yaşayan hayvan sahipleri için bu konu neredeyse her özel günde tekrar eden bir stres kaynağı. Sokak hayvanları ise bu durumun en savunmasız tarafı. Ani sesler nedeniyle kaçan, trafik kazası riskiyle karşı karşıya kalan hayvanları görmek İstanbul’da ne yazık ki sıradan bir manzara haline gelmiş durumda.
Toplumsal cinsiyet perspektifinden havai fişek deneyimi
Şehir içinde havai fişek yasak mı? sorusunu toplumsal cinsiyet açısından düşündüğümüzde, kamusal alanın kullanımında eşitsizlikler daha görünür hale geliyor. Özellikle gece saatlerinde yapılan kutlamalarda kadınların ve LGBTİ+ bireylerin deneyimi çoğu zaman daha farklı ve daha kaygı yüklü olabiliyor.
Gece kamusal alan ve güvenlik hissi
İstanbul’da gece saatlerinde toplu taşımadan inip eve yürürken, aniden başlayan havai fişek sesleri yalnızca gürültü değil, aynı zamanda kontrolsüz bir kalabalık hissi de yaratabiliyor. Bazı bölgelerde kutlamalar sırasında kalabalığın davranış biçimi, özellikle kadınlar için ek bir tedirginlik oluşturabiliyor. Gürültü ve kalabalık birleştiğinde, kamusal alanın “herkes için eşit” olmadığı hissi güçleniyor.
Kutlama kültürü ve dışlayıcılık
Bazı kutlamalar “herkes için eğlence” olarak sunulsa da, herkes bu deneyime aynı koşullarda dahil olmuyor. Örneğin bir futbol şampiyonluğu kutlamasında havai fişekler atılırken, aynı sokaktan geçmek zorunda olan biri için bu durum keyif değil, zorunlu bir maruziyet haline gelebiliyor. Bu da “kimin kutlaması, kimin rahatsızlığı?” sorusunu gündeme getiriyor.
Çeşitlilik ve kent hakkı: herkes için aynı şehir mi?
Kent hakkı kavramı, şehirde yaşayan herkesin eşit biçimde güvenli, erişilebilir ve yaşanabilir bir çevreye sahip olmasını ifade eder. Ancak havai fişek kullanımı gibi pratikler, bu eşitliği her zaman desteklemez.
Farklı sosyoekonomik grupların deneyimi
Daha merkezi ve denetimli bölgelerde kurallar daha sıkı uygulanırken, bazı mahallelerde kontrol daha zayıf olabiliyor. Bu durum, aslında şehirdeki eşitsizliğin fiziksel bir yansıması. Bir bölgede insanlar sessiz ve kontrollü kutlamalarla yaşarken, başka bir bölgede sürekli patlama sesleriyle yaşamak zorunda kalabiliyor.
Toplu taşıma ve gündelik yaşam kesişimi
İstanbul’da özellikle akşam saatlerinde toplu taşımadan çıkan insanların yaşadığı ani ses deneyimi oldukça yaygın. Bir keresinde iş çıkışı metrobüs durağında beklerken, yakın bir noktada başlayan havai fişek gösterisi nedeniyle kalabalığın bir anda dağıldığını gözlemlemiştim. İnsanlar refleks olarak geri çekildi, bazıları kulaklarını kapattı, bazıları ise yön değiştirerek uzaklaşmaya çalıştı. Bu küçük an bile kamusal alanın ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyordu.
Sosyal adalet açısından “kimin gürültüsü?” sorusu
Şehir içinde havai fişek yasak mı? sorusu aslında daha derin bir adalet meselesine işaret ediyor: Bir kişinin eğlencesi başka bir kişinin rahatsızlığı ya da korkusu olduğunda, hangi taraf öncelikli kabul edilmeli?
Görünmeyen emek ve bakım yükü
Havai fişeklerden en çok etkilenen çocuklar, yaşlılar, hayvanlar ve hassas bireylerle ilgilenen kişiler çoğu zaman ek bir bakım yükü üstleniyor. Bu yük çoğunlukla kadınlar tarafından taşınıyor. Çocuğunu sakinleştirmeye çalışan bir anne, evcil hayvanını yatıştırmaya çalışan bir genç kadın ya da yaşlı bir komşuya yardımcı olan biri, bu gürültünün arka planında görünmeyen bir emek harcıyor.
Kamusal alanın yeniden düşünülmesi
Kamusal alan yalnızca fiziksel bir mekân değil, aynı zamanda birlikte yaşama kültürünün de bir yansımasıdır. Havai fişek gibi yüksek etkili pratikler, bu alanı bazıları için yaşanabilir kılarken bazıları için zorlaştırabiliyor. Bu nedenle mesele yalnızca “yasak mı değil mi” değil, “kimin yaşamı daha az kesintiye uğruyor?” sorusu olmalı.
Gündelik hayattan gözlemler: İstanbul’un küçük anları
İstanbul’da yaşarken bu konuya dair küçük ama etkili birçok an birikiyor. Bazen gece yarısı sokaktan gelen patlama sesleriyle uyanmak, bazen vapurdan dönerken gökyüzünde ani ışık patlamaları görmek, bazen de iş çıkışında kalabalığın bir anda yön değiştirmesine tanık olmak… Tüm bunlar, şehirde ortak bir sessizlik alanının ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatıyor.
Bir başka gün, bir sahil yürüyüşünde genç bir grubun kutlama için havai fişek patlattığını gördüğümde, yanımdaki yaşlı bir çiftin hızla uzaklaştığını hatırlıyorum. O an, aynı şehirde yaşamanın herkes için aynı deneyimi ifade etmediği bir kez daha netleşmişti.
Sonuç yerine: birlikte yaşamanın sınırları
Şehir içinde havai fişek yasak mı? sorusu yalnızca yasal düzenlemelerle açıklanabilecek bir konu değil. Bu soru, aynı zamanda kimin sesinin duyulduğu, kimin rahatsızlığının görünür olduğu ve kimin kamusal alanda daha az korunabildiğiyle ilgili.
Kent yaşamı, farklılıkların bir arada var olmasını gerektiriyor. Ancak bu birlikte varoluşun sürdürülebilir olabilmesi için bazı pratiklerin yeniden düşünülmesi gerekiyor. Havai fişekler de bu pratiklerden biri. Çünkü her patlama sesi, birileri için kutlama olabilirken, bir başkası için endişe, korku ya da kesintiye uğrayan bir gündelik hayat anlamına gelebiliyor.
Buna da Göz Atın: İşmam Kur'an'da nerede ?